Raqamli muhitda xavfsizlik endi tanlov emas — zarurat.
Raqamli muhitda xavfsizlik endi tanlov emas — zarurat. Yoshlar ko‘p vaqtini internetda o‘tkazayotgani sababli firibgarlik, akkaunt buzish, shaxsiy ma’lumot o‘g‘irlanishi kabi kiberjinoyatlar tez-tez uchramoqda. Bunga qarshi eng samarali yo‘l — kibermadaniyatni shakllantirish.
Asosiy xatolar
Ko‘pchilik:
bir xil parolni hamma joyda ishlatadi;
shubhali havolalarga bosadi;
begonalarga kod yoki karta ma’lumotini beradi;
ochiq Wi-Fi’da muhim akkauntlarga kiradi.
Bu xatolar kiberjinoyat uchun “eshik” ochadi.
Aniq va samarali himoya choralari
1. Akkauntlarni yopiq saqla.
Har bir platforma uchun alohida, murakkab parol qo‘llanilsin. Ikki bosqichli himoya (2FA) yoqilsin.
2. Havolaga bosishdan oldin o‘yla.
“Sovrin yutdingiz”, “akkauntingiz bloklandi” kabi xabarlar 90% firibgarlik. Noma’lum havolalarga kirmang.
3. Ma’lumotni bermang.
Hech kimga SMS-kod, karta raqami, pasport rasmi yuborilmaydi. Bank va rasmiy tashkilotlar buni so‘ramaydi.
4. Ilovalarni faqat rasmiy manbadan yukla.
Noma’lum saytlar — virus manbai. Telefon va kompyuter yangilab borilsin.
5. Ochiq Wi-Fi’da ehtiyot bo‘l.
Bank ilovalari, email va ijtimoiy tarmoqlarga kirmang. Zarurat bo‘lsa, VPN ishlating.
6. Firibgarlikni yashirma.
Shubhali holatni adminlarga yoki mas’ul bo‘limlarga xabar qiling. Ogohlantirish — boshqalarni ham himoyalaydi.
Xulosa
Kiberxavfsizlik texnologiya emas, avvalo madaniyat masalasidir. Oddiy qoidalarga amal qilish — shaxsiy ma’lumotlarni, pulni va obro‘ni saqlab qoladi. Har bir ongli foydalanuvchi kiberjinoyatlarga qarshi birinchi himoya devoridir.
