OIV va OITS: befarqlik emas, bilim va mas’uliyat hayotni asraydi Salomatlik — insonning eng katta boyligi.
Salomatlik — insonning eng katta boyligi. Ayniqsa, yoshlik davrida qabul qilingan qarorlar kelajakdagi hayot sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugun dunyo hamjamiyatini tashvishga solayotgan jiddiy sog‘liqni saqlash muammolaridan biri — odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) infeksiyasidir. Bu borada har bir yoshning ishonchli ma’lumotga ega bo‘lishi, o‘z salomatligiga mas’uliyat bilan yondashishi va boshqalarga nisbatan hurmatni saqlashi muhimdir.
OIV va OITS: ularning farqi nimada?
OIV — odam immunitet tanqisligi virusi bo‘lib, organizmning immun tizimiga zarar yetkazadi. OITS esa orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi bo‘lib, davolanmagan OIV infeksiyasining eng og‘ir bosqichidir.
OIV bilan yashayotgan har bir insonda OITS rivojlanishi shart emas. Zamonaviy antiretrovirus terapiyasi virusni nazorat qilish, immun tizimini himoya qilish va insonning uzoq, faol hayot kechirishiga yordam beradi.
Shuning uchun OIV tashxisi hayot tugaganini anglatmaydi. Eng muhimi — infeksiyani o‘z vaqtida aniqlash, shifokor tavsiyalariga amal qilish va davolanishni uzluksiz davom ettirish.
Raqamlar nimadan ogohlantiradi?
BMTning OIV/OITS bo‘yicha qo‘shma dasturi — UNAIDS ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda dunyo bo‘yicha taxminan 40,8 million kishi OIV bilan yashagan.
Shu yilning o‘zida:
1,3 million kishi OIV infeksiyasini yangi yuqtirgan;
630 ming kishi OITS bilan bog‘liq kasalliklar oqibatida vafot etgan;
31,6 million kishi antiretrovirus terapiyasidan foydalangan.
Bu ko‘rsatkichlar OIV hali ham global sog‘liqni saqlashning dolzarb muammosi ekanini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, davolanish imkoniyatlarining kengayishi millionlab insonlarning hayotini saqlab qolmoqda.
OIV qanday yuqadi va qanday yuqmaydi?
OIV muayyan biologik suyuqliklar orqali yuqishi mumkin. Asosiy yuqish yo‘llari — himoyalanmagan jinsiy aloqa, umumiy igna yoki shpritslardan foydalanish, tekshirilmagan qon bilan bog‘liq xavfli muolajalar, shuningdek, tegishli profilaktika choralari ko‘rilmaganda onadan bolaga yuqishidir.
Biroq OIV kundalik muloqot orqali yuqmaydi.
Qo‘l berib ko‘rishish, quchoqlashish, bir auditoriyada o‘qish, bir idishdan ovqatlanish, umumiy hojatxonadan foydalanish yoki chivin chaqishi orqali OIV yuqmaydi.
Bu haqiqatni bilish nafaqat shaxsiy xavfsizlik, balki OIV bilan yashayotgan insonlarga nisbatan asossiz qo‘rquv va kamsitishning oldini olish uchun ham zarur.
Yoshlar nimalarga e’tibor berishi kerak?
Talabalik davrida mustaqil hayot boshlanadi, yangi ijtimoiy muhit va munosabatlar shakllanadi. Bu jarayonda sog‘liq bilan bog‘liq qarorlarni ishonchli tibbiy bilimlarga asoslanib qabul qilish muhim.
OIV profilaktikasida himoyalanish vositalaridan to‘g‘ri foydalanish, steril tibbiy va kosmetologik asboblarni tanlash, umumiy igna va shpritslardan foydalanmaslik hamda zarur hollarda OIV testidan o‘tish muhim o‘rin tutadi.
OIV yuqish xavfi mavjud bo‘lgan holatdan keyin shoshilinch tibbiy yordamga murojaat qilish kerak. Ayrim vaziyatlarda 72 soat ichida boshlanishi lozim bo‘lgan postkontakt profilaktika (PEP) infeksiya yuqish xavfini kamaytirishi mumkin. Bunda davolash qanchalik erta boshlansa, shunchalik yaxshi.
Shuningdek, yuqish xavfi yuqori bo‘lgan shaxslar uchun shifokor tavsiyasi bilan kontaktgacha profilaktika (PrEP) imkoniyatlari ham mavjud.
OIV bilan yashash — jamiyatdan ajralish degani emas
Tibbiyotdagi muhim yutuqlardan biri — samarali davolanish natijasida qondagi virus miqdorini aniqlanmaydigan darajagacha tushirish imkoniyatidir.
Ilmiy tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, antiretrovirus terapiyasini muntazam qabul qilib, virus yuklamasini barqaror aniqlanmaydigan darajada saqlayotgan inson OIVni jinsiy aloqa orqali yuqtirmaydi. Bu xalqaro tibbiyotda U=U — Undetectable = Untransmittable tamoyili sifatida tanilgan.
OIV bilan yashayotgan insonlar ta’lim olish, mehnat qilish, oila qurish va jamiyat hayotida faol ishtirok etish huquqiga ega.
Kasallik haqida noto‘g‘ri tasavvurlar, asossiz qo‘rquv va kamsitish esa insonlarning o‘z vaqtida test topshirishi hamda davolanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Bilim — eng kuchli himoya
Universitet nafaqat kasbiy bilim beradigan, balki yoshlarning ijtimoiy mas’uliyati va sog‘lom turmush madaniyatini shakllantiradigan muhitdir.
OIV profilaktikasi bo‘yicha ochiq muloqotlar, tibbiyot mutaxassislari bilan uchrashuvlar va ishonchli axborotga asoslangan tushuntirish ishlari talabalarni noto‘g‘ri qarashlardan himoya qiladi.
OIVdan himoyalanish uchun uning qanday yuqishini bilish zarur. OIV bilan yashayotgan insonni hurmat qilish uchun esa uning qanday yuqmasligini ham bilish kerak.
Har bir yosh o‘z salomatligi uchun mas’uliyatni his qilishi, zarur vaziyatda tibbiy yordamga murojaat qilishi va atrofdagilarga nisbatan insoniy munosabatni saqlashi lozim.
Sog‘lom kelajak qo‘rquv va befarqlikdan emas, bilim, ehtiyotkorlik va mas’uliyatli qarorlardan boshlanadi.
